بیست‌وسه سال و سایه‌ی تردید

علی دشتی
متولد 11 فروردین‌ماه 1276 در کربلا، متوفی به تاریخ 26 دی‌ماه 1360. او از پژوهشگران، نویسندگان و گروه سیاستمدارانی بود که نزدیک به هفتاد سال، یکی از پیش‌قراولان دگرگونی‌های این دیار به شمار می‌رفت.
دشتی تحصیلات خود را از حوزه‌های علمیه‌ی نجف آغاز کرد، ولی این امر موجب توقف او در مذهب نشد. نویسنده‌ی «بیست‌وسه سال» علاوه‌بر زبان مادری، به عربی و فرانسه هم مسلط بود. او فعالیت روزنامه‌نگاری خود را در شیراز و با روزنامه‌ی «فارس» آغاز کرد و سپس در سال 1304 روزنامه‌ی «خلیج فارس» را خود بنیان نهاد. در سال‌های بعد به کار مطبوعاتی خود ادامه داد و روزنامه‌های جنجال‌برانگیزی چون «شفق سرخ» را پایه گذاشت. در آذر‌ماه ۱۳۲۰، هیات موسسان حرب عدالت را با همراهی جمال امامی، ابراهیم خواجه‌نوری و چند تن دیگر بنیان نهاد و تا سال ۱۳۲۷ فعالیت خود را در سایه‌ی این حزب ادامه داد. نخستین کتاب دشتی «ایام محبس» است که در آن به خاطرات زندان می‌پردازد و اتفاقن این کتاب، در زمان انتشار، با استقبال در خور توجهی روبه‌رو می‌شود..
ولی جنجالی که «بیست‌سه سال» به راه انداخت، از آن‌جهت بود که به‌کلی تمامیت اسلام را به‌عنوان دین مبتنی‌بر وحی مردود می‌دانست. این کتاب در ابتدا، بدون ذکر نام نویسنده به چاپ رسید. دشتی این کتاب را در سال ۱۳۱۱ نوشت، ولی تا سال ۱۳۲۶ نسبت به چاپ و نشر آن اقدام نکرد و درنهایت مراحل آماده‌سازی کتاب در بیروت انجام گرفت، زیرا در سال‌های ۱۳۵۰ تا ۱۳۵۶، حکومت شاهنشاهی از چاپ و انتشار هرگونه نوشتار مخالف دین جلوگیری به عمل می‌آورد. پس از انقلاب اسلامی، دشتی به گروه‌های مخالف حکومت جمهوری‌اسلامی، اجازه‌ی چاپ و انتشار «بیست‌وسه سال» را داد. در همین سال‌ها افرادی چون سید مصطفا طباطبایی و جعفر سبحانی تبریزی با نگارش کتاب‌هایی به نقد «بیست‌وسه سال» پرداختند، گرچه حجمه‌های مخالفان به این دو کتاب و راه معقول انتقاد ختم نشد.
لازم به ذکر است که دشتی در آذرماه ۱۳۶۰، به اتهام نوشتن کتاب «بیست‌وسه سال» دستگیر شد و اگرچه به‌دلیل کهولت سن و شکستگی پا آزاد شد، ولی چند روز بعد در 26 دی‌ماه ۱۳۶۰ در سن ۸۷ سالگی در تهران درگذشت.
شاید اگر گروه‌های اپوزیسیون در زمان حکومت پهلوی، نسبت به کتاب‌هایی چون «بیست‌وسه سال» به‌دلیل سبقه‌ی نویسنده‌ی اثر، موضع نداشتند و با کتاب آسان‌گیرتر مراوده برقرار می‌کردند، کتاب‌هایی از این دست می‌توانستند به‌جهت مستدل بودن و متانت علمی خود، راه را بر استیلای عوام‌فریبی دینی ببندند. نکته‌ی قابل توجه در این اثر انتقادی در مقایسه با سایر کتاب‌هایی که به بررسی اسلام پرداخته‌اند، این است که «بیست‌وسه سال» علی دشتی، نقدی ساختارمند نسبت به اسلام دارد که این نقد را با ابزارها یا همان کتاب و سنت مسلمانان پیش می‌برد و از تعصب و احساسی‌گری پرهیز می‌کند.
اکنون نسخه‌ی ویرایش‌شده‌ی «بیست‌وسه سال» توسط بهرام چوبینه پیش روی ماست که به‌جز پیشگفتار ویراستار اثر، پنج جستار علی دشتی و یک پیوست به قلم جواد وهاب‌زاده را نیز دربر می‌گیرد.
اکنون بخشی از کتاب را با هم می‌خوانیم:
«باید انصاف داد قرآن ابداعی است. سوره‌های مکی و کوچک سرشار از نیروی تعبیر و قوه‌ی اقناع، سبک تازه‌ای است در زبان عرب. جاری شدن آن از زبان مردی که خواندن و نوشتن نمی‌دانسته، درس نخوانده و برای کار ادب تربیتی ندیده است، موهبتی است کم‌نظیر و اگر از این لحاظ آن را معجزه گویند، بر خطا نرفته‌اند. آن دسته‌ای که قرآن را از حیث محتویات معجزه می‌خوانند بیشتر دچار اشکال می‌شوند. چیز تازه‌ای که دیگران نکفته باشند در آن نیست. تمام دستورهای اخلاقی قرآن از امور مسلم و رایج است. قصص آن مقتبس از اخبار و روایات یهود و ترسایان است که حضرت محمد در ضمن سفرهای شام و بحث و مذاکره با احبار و راهبان و بازماندگان عاد و ثمود فراگرفته و در قرآن به همان شکل یا با اندک انحراف‌هایی بازگو کرده است.»

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.