در موافقت زیبایی‌شناسی همه‌پسند

«کار کار انگلیس­هاست.» این همان عبارتی است که به‌طور حتم به گوش همه‌ی ما آشنا ست ولی شاید بیشترین میزان تلاقی این عبارت، در کتاب «دایی‌جان ناپلئون» باشد. ایرج پزشکزاد در سخنرانی­ خود در دانشگاه کالیفرنیا در لس­آنجلس، منشاء دایی‌جان ناپلئون را به دوران کودکی‌اش نسبت داد. او باید فقط به حرف بزرگ‌ترهایی گوش می­داد که به هر شخصیت سیاسی انگ انگلیسی بودن می­زدند.
دایی‌جان ناپلئون نوشته­ی ایرج پزشکزاد از آن دسته کتاب­هایی است که با این اقبال روبه­رو شده است که در زمان خودش توجه بیشتر خوانندگان را به خود جلب کند و این اقبال و گرایش، هم از سوی مخاطبان عام دیده شد و هم از سوی مخاطب خاص به دیده آمد. دایی جان ناپلئون روایت زندگی یک خانواده­ی مرفه است که در زمان جنگ جهانی دوم به سر می‌برند و این رمان روایت فضای فرهنگی و اجتماعی آن دوران را از مجرای ورود به این خانواده به تصویر می­کشد. در واقع پزشکزاد در زیر لایه­های طنز بسیار مستحکم و خوش­خوان این رمان، با لحنی گزنده روابط و باورهای غلط ایرانیان را یادآوری می­کند. رمان دایی جان ناپلئون ویژگی‌های قابل توجهی دارد که پاسخی برای اقبال این کتاب می‌تواند باشد ولی شاید از مهم‌تزین آن­ها بتوان به شخصیت­پردازی ملموسی اشاره کرد که به اجرا درآورده شده است و هم‌ذات‌پنداری خواننده با شخصیت­های داستان در مشکلات و مصائبی که پیش روی آن­هاست را فراهم می‌آورد. زندگی در درون باغ خانه­ی دایی جان ناپلئون بر اساس سلسله‌مراتب و قوانین تعیین‌شده توسط دایی جان در جریان است. تصمیم‌گیری در هر عمارت توسط شورای خانواده صورت می‌گیرد ولی در نهایت استبداد و دیکتاتوری دایی جان همه­جا به چشم می­خورد. زن­ها و دخترها با این­که احترام دارند ولی از اهمیت خاصی برخوردار نیستند و بیشتر تحت لوای مردان خانواده قرار دارند و حتا در مناسبات عشق و عاشقی راوی داستان با دختر مورد علاقه‌اش، کمتر واکنش دختر به چشم می‌آید و یا برخورد مناسبی از سوی او دیده می‌شود. در این کتاب، زنان موجوداتی منفعل و یا در پله­ی بالاتر حراف هستند که بیشتر دردسرآفرین می­شوند. یکی از جذاب­ترین نکته‌های مربوط به دایی جان ناپلئون که شاید کمتر در رمان­های ایرانی به آن پرداخته شده است، خصلت دروغگویی است که به‌شدت در همه­جای داستان در جریان است. افراد داخل باغ دروغ را رویه‌ی زندگی خویش قرار می‌دهند و فردیت همه برای انجام هر کاری قربانی مصلحت پوشالی می­شود که در پشت درهای بسته­ی باغ جریان دارد. فضایی بیمارگونه و سادومازوخیستی که بسیاری از شرایط آن زمان جامعه­ی ایران را در لایه­ی طنز و در همان چارچوب به تصویر می­کشد. افراد داخل باغ با اوهام خویش دست‌به‌گریبان‌اند و هیچ‌گونه مسوولیتی در قبال رفتارهای ناشایست خود ندارند با تمام این احوال این شخصیت‌های داستانی چنان خوب ساخته و پرداخته شده­اند که ما با تک­تک آن­ها احساس نزدیکی و دوستی می­کنیم.
پزشکزاد با زبردستی، فضایی اوهام­گونه و فانتزی را به­وجود آورده و با استفاده از زبان مخصوص هر یک از شخصیت­ها داستان را روایت کرده است. در دایی ­جان ناپلئون نوعی زیبایی­شناسی همه­پسند در جریان است. شاید در تقسیم­بندی­های رایج رمان، دایی جان ناپلئون جزو دسته‌ی رمان­های مردم‌پسند تقسیم­بندی شود واقیعیت ان است که علاوه‌بر طنز قوی داستان، نحوه‌ی بیان، گفتار و لحن و همچنین روانشناسی کلام و شخصیت­ها که از نکات ویژه­ی این رمان هستند در کمتر رمان ایرانی به چشم می­خورد. پزشکزاد در تفاوت بیان و گفتار بین شخصیت­ها و خاستگاه و طبقات ایشان، نبوغ ویژه­ای از خود به نمایش گذاشته است همان چیزی که حضورش ملتزم به باریک‌بینی و مطالعه‌ی جامعه است.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.