گریز از مرکز

وقتی از امکان‌های زیست ناشر در فضای سایبری حرف می‌زنیم، به‌دقت از چه‌چیز سخن به میان می‌آید؟ این پرسشی است که ضرورت طرح و کیفیت پاسخ‌های داده‌شده به آن، می‌تواند سازوکار حوزه‌ی کتاب و رویارویی این حوزه با سانسور اجتماعی را نشان دهد، ولی پیش از هر چیز باید به این مقوله پرداخت که آیا امکان زیستی‌ای در حوزه‌ی سایبری برای ناشر، مورد تصور هست یا خیر. این امکان‌ها لزومن و ضرورتن به‌منظور مقابله با سانسور عمل نمی‌کنند، بلکه می‌توانند ابزارهایی را در جهت تولید کالایی دیگرگونه در حوزه‌ی نشر کتاب ارایه دهند. این ابزارها ممکن است در دنیای مجازی به‌خوبی به کار بیفتند، ولی به‌طور قطع در اغلب موارد ضرورت حضورشان مشروط به دنیای مجازی است. همان دنیایی که هر امکان، زیست خود را از آن دریافت کرده است.
اغلب قریب به اتفاق کتاب‌های منتشر شده در فضای سایبری به زبان فارسی، در آن دسته‌ای قرار می‌گیرند که به‌سبب محدودیت‌های نشر به این دنیای آزادتر راه یافته‌اند و در این راستا بدلی از نسخه‌ی کاغذی و چاپی خود را به نمایش می‌گذارند. کتاب‌هایی که به‌طور معمول در فرمت پی‌دی‌اف، با امکان‌های دستیابی ضعیف و بدون رعایت استانداردها و مولفه‌های نشر الکترونیک به دست خواننده‌های خود می‌رسند. باید امیدوار بود تا کتاب از روی نسخه‌ی چاپی اسکن نشده باشد، با فونت، اندازه و چینش نامناسب به چشم نیاید و پس از ذخیره، باز کردن و خواندن کتاب امکان‌پذیر باشد، ولی واقعیت موجود آن‌چنان جایی برای امیدواری نمی‌گذارد چراکه درصد قابل قبولی از کتاب‌های الکترونیک فارسی‌زبان، واجد شرایط لازم برای یک کتاب الکترونیک نیستند. این مساله در حالی نمود می‌یابد که در حال حاضر در حوزه‌ی کتاب‌های الکترونیکی زبان فارسی، از ابزارهای ممکن برای تولید سایبری به میزانی نزدیک به صفر بهره‌برداری شده است چراکه تنها ضرورت حضور در دنیای مجازی، نبود امکان وقوع متن در دنیای واقعی و بر روی کاغذ تلقی می‌شود.
این گونه است که اضطرار استفاده از ساده‌ترین امکان، راه بر بروز خلاقیت موجود در بستر فضای تحت وب می‌بندد و تنها گریزگاه عبور از خط‌های قرمز را پیش روی می‌نهد. با این حال باید به کارکردهای دیگر نیز توجه نشان داد و بسته‌های متنوع‌تری را در حوزه‌ی کتاب‌های الکترونیک عرضه کرد. ضرورت استفاده از این امکان‌ها زمانی رخ می‌نمایاند که بتوان به‌طور ذهنی هم از سد سانسور گذر کرد و از این رهگذر، چشم‌اندازهای دیگر را هم دید. برای نمونه هایپرتکت‌ها یا همان فرامتن‌ها یکی از محصولات سرچشمه‌گرفته از پتانسیل‌های تحت وب هستند که می‌توانند در زمینه‌ها و حوزه‌های نوشتاری مختلف، کارایی خود را نشان دهند. هایپرتکت‌ها میان‌برهایی را ایجاد می‌کنند که حوزه‌ی دلالی متن را به‌طور شگفتی گسترش می‌دهند و می‌توانند به‌منظور ارجاع‌های بین متنی استفاده شوند. این نمونه تنها یکی از صورت‌های کارکردی ِدر دسترس است که به‌واسطه‌ی آن، متن به سایر حوزه‌های زبانی گسترش می‌یابد.
استفاده از تمام این امکان‌ها زمانی میسر می‌شود که به حوزه‌ی نشر الکترونیک با دید وسیع‌تری بنگریم و این امکان را نه صرفن ابزاری برابرنهاد برای نشرهای چاپی آزادی که وجود ندارند تلقی کنیم، بلکه از آن به‌عنوان امکانی مستقل از شیوه‌ی کهنسال خود یاد شود. با تمام این احوال، فضای مجازی یک امکان موجودیت‌یافته است که هم می‌توان از آن در شمایلی محدود بهره گرفت و یا زیست متفاوتی از زبان را به پیش راند و تجربه کرد، ولی مهم‌تر از همه رسیدن به فراغت از بازتولید نسخه‌های بدل چاپی است.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.