کابوس شاپرک‌ها

کودکان، کودکان کار، کودکان آسیب‌دیده، کودکان معلول، کودکان بی‌سرپرست، کودکان تک‌والد، کودکان جنگ و کودکان زندانیان و هر کودکی که از حداقل‌های یک زندگی استاندارد و طبیعی برخوردار نیست باید بیشتر دیده شود و بیشتر و جدی‌تر مورد توجه قرار گیرد. شاید تعریف هریک از ما از کودک، یک انسان در ابعاد کوچک‌تر باشد که در یک خانواده به‌همراه پدر و مادر خود زندگی می‌کند و سایر ویژگی‌های یک کودک معمولی را دارد، ولی واقعیت چیز دیگری است. حقیقت این است که در پیرامون ما کودکانی به لطافت گلبرگ گل‌های تازه‌رس و به آسیب‌پذیری هر شاخه‌ی نورسته‌ای وجود دارند که زندگی‌شان دست‌خوش تلاطم‌های بی‌شماری قرار گرفته است که حتا یک انسان در ابعاد بزرگ را هم از پا در می‌آورد.
پرداختن به مسایل این دسته از کودکان که زندگی خاصی را سپری می‌کنند و روز و شبشان را به گونه‌ای دیگر و در شرایطی سخت‌تر می‌گذرانند، شاید بتواند به شرایط این کودکان یاری رساند. در هر صورت، باید توجه داشت که آگاهی از یک امر، حتا به‌تنهایی و بدون یافتن راهکار، به‌منزله‌ی چشم‌اندازی رو به حل آن مشکل است.
مدرسه‌ی فمینیستی از جمله تشکل‌هایی است که با همت اعضای یاری‌دهنده‌ی خود به این موضوع پرداخته است و کوشیده است تا چشم‌اندازی از وضعیت کودکانی را فرا روی مخاطب خود قرار دهد که والد یا والدینشان به هر دلیلی در زندان به سر می‌برند و این کودکان بی‌گناه که یکی از طبیعی‌ترین حقوقشان، همراه داشتن والدین خود است، دست‌خوش فقدان‌های روحی، جسمی و عاطفی جبران‌ناپذیری می‌شوند. از حقوق طبیعی هر کودک، بهره‌مندی از حضور، حمایت و مهر پدر و مادر خود است. حال اگر از سویی، آن‌ها را در کنار خود نداشته باشد و از سوی دیگر، آن‌ها را در شرایطی نامناسب و در خطر بیابد، ضربه‌ای که به او وارد می‌شود دو چندان خواهد بود. روح لطیف و تن نازک کودک، توان و استقامت کشیدن چنین باری را ندارد و در این مسیر، متحمل صدمه و خسران می‌شود. مخاطب این مجموعه، به یاری تشکل مدرسه‌ی فمینیستی، با نظر و نگرش گروهی از فعالان حقوق بشر و همچنین اندیشمندانی در زمینه‌های مختلف آشنا می‌شود و می‌تواند این مساله‌ی مهم را از دریچه‌های گوناگون مورد ارزیابی قرار دهد.
مدرسه‌ی فیمنیستی در توضیح خود درباره‌ی این مجموعه‌ی مقاله‌ها چنین می‌آورد:
«در خردادماه 1390، با انتشار نامه‌ی سرگشاده‌ی 350 تن از فعالان مدنی در حمایت از حقوق کودکان خانواده‌های زندانی، نسبت به وضعیت نگران‌کننده‌ی کودکان زندانیان، ابراز نگرانی کرده بودیم و پس از آن، در صدد تهیه‌ی ویژه‌نامه‌ای در رابطه با کودکان زندانیان برآمدیم که حاصلش ویژه‌نامه‌ی «کودکان زندانیان در سایه» بود که طی دی‌ماه 1390 به‌تدریج در سایت مدرسه‌ی فمینیستی منتشر شد. این ویژه‌نامه از جمله شامل گزارش‌هایی بود که امسال در نشستی به مناسبت سالروز تصویب پیمان‌نامه‌ی حقوق کودک و با هدف توجه بیشتر به کودکان زندانیان برپا شده بود و ما در مدرسه‌ی فمینیستی آن‌ها را به فارسی برگرداندیم تا در کنار دیگر مطالب در رابطه با کودکان زندانیان، بتوانیم از تجربه‌ها و راهکارهای جهانی به‌منظور توجه بیشتر به کودکان زندانیان در ایران بهره ببریم. اکنون مجموعه‌ی ‌مقالات و گزارش‌های ویژه‌نامه‌ی مدرسه‌ی فمینیستی «کودکان زندانیان در سایه» که در دی‌ماه 1390 به‌تدریج منتشر شده است را می‌توانید به شکل فایل پی‌دی‌اف در لینک زیر ملاحظه فرمایید:
 
این مجموعه، در بیست‌ویک صفحه‌ی فشرده، با هشت مطلب تالیفی و ترجمه و در شمایلی چشم‌نواز در اختیار خوانندگان قرار گرفته است. مخاطب در این مجموعه با مقاله‌هایی چون کودکان زندانیان: مرکز توجه کمیته‌ی حقوق کودک سازمان ملل، نوشته‌ی «سپیده یوسف‌زاده» و کاهش سلامت روانی کودکان زندانیان  از نوشته‌های دکتر «برنارد گالاگر» و «مارتین مانبی» و با ترجمه‌ی «رویا صحرایی» روبه‌رو خواهید شد. همچنین در وب‌گاه مدرسه‌ی فمینیستی گزارش‌های صوتی این ویژه‌نامه همراه با مطالب مرتبط با کودکان زندانیان که در این مجموعه نیامده، آورده شده است که از میان آن‌ها می‌توان به «نامه‌ی سی‌صدوپنجاه تن از فعالان مدنی در حمایت از حقوق کودکان خانواده‌های زندانی اشاره کرد.
آیا می‌توان به روزی امید داشت که کودکان در دنیای بهتر و زیباتری، زندگی سلامت و شادی را تجربه کنند؟ شاید برای رسیدن به آن روز، بتوان گامی هرچند کوچک برداشت.

مخصوصن این‌جا توی آشپزخانه / عروس رخت‌خواب

«… بیشتر شبیه افسانه است، افسانه‌های دریا… دختری که مجذوب مردانگی دریا می‌شه و عقلشو از دست می‌ده… دختری که تو هوای مه‌آلود سحر روی صخره زانو زده و داره با امواج دریا حرف می‌زنه… یه تصویر گمراه‌کننده»
با هم قسمتی از نمایشنامه‌ی «مرخصی برای چند روز» نوشته‌ی رئوف دشتی را خواندیم.رئوف دشتی از جمله نویسنده‌های جوانی است که هم در داخل ایران کتاب مجوزدار و چاپ‌شده دارد و هم در دنیای گسترده‌ی مجازی آثاری را از خود در اختیار خوانندگان قرار داده است.از کتاب‌های چاپ‌شده و مجوزدار رئوف دشتی، می‌توان به «آی بچه‌های دنیا»، «تکیه بر دیوار» (1390) و «کنار» (1389) نشریافته به‌همت انتشارات توس‌گستر اشاره کرد و ذکر این نکته ضروری است که همه‌ی کتاب‌های منتشرشده‌ی رئوف،در حوزه‌ی نمایشنامه هستند.از سوی دیگر، از این نویسنده، نمایشنامه‌های «پر از برگ، پر از پرنده»، «من و یوزی» و «رطوبت» به‌اضافه‌ی نمایشنامه‌ی حاضر، با نام «مرخصی برای چند روز» به‌صورت غیررسمی و در فضای مجازی، توسط «نشر الکترونیکی مایندموتور»در دسترس علاقه‌مندان قرار گرفته‌اند.
رئوف دشتیاز نویسندگانی است که در دهه‌ی شصت به دنیا آمده‌اند و مخاطرات زندگی در آن دهه را تا بزرگسالی تجربه کرده‌اند،او از اهالی اهواز است، لیسانس نقاشیدارد و با عضویت در «كانون نمایشنامه‌نویسان خانه‌ی تئاتر»خود را میان حرفه‌ای‌ها جا کرده است. البته، با نگاهی به کارنامه‌ی رئوف دشتی می‌توان به‌نوعی او را حرفه‌ای نام نهاد، اگرچه مفهوم حرفه‌ای بودن در ایران کنونی با توجه به مسائل ادبیات و هنر رسمی و غیررسمی کمی پیچیده است، ولی با این وجود هنوز هم می‌توان پارامترهایی را برای سنجش حرفه‌ای‌گری در نظر گرفت.نمایشنامه‌ی «مرخصی برای چند روز» یکی از نمایشنامه‌های رئوف دشتی است که در مهر ماه 1389 توسط «نشر الکترونیکی مایندموتور» در اینترنت و به‌صورت کتاب الکترونیکی ارائه شده است.نمایشنامه‌ی دشتی، برداشتی آزاد از نمایشنامه‌ی «بانوی دریایی» هنریک ایبسن،تنظیم‌شده در چهارده پرده است.
می‌توان از این نمایشنامه به‌عنوان متنی متوسط با ذخیره‌های اجرایی و نمایشی میانه یاد کرد که فاقد مکان جغرافیایی ویژه یا زمان خاصی در تاریخ است؛ یک نمایشنامه‌ی بدون افت و خیز، در یک خط داستانی به نسبت آرام، خواننده را به نتیجه‌ای قابل پیشبینی و رهیافتی در دسترس می‌کشاند.آن‌چه در این متن و در بسیاری از کتاب‌های الکترونیکی و نوشتارهای روی شبکه‌ی جهانی به چشم می‌خورد، غلط‌های املایی زیاد و رسم‌الخط درهم‌ریخته و چندگونه در یک نوشتار کوتاه یا بلند است. انتظار می‌رود که با جدی گرفتن سطح نوشتار فارسی در وب و همین‌طور به‌رسمیت‌شناختن تولیدات ادبی این شبکه، این کاستی‌ها هم هر روز کم‌تر شوند.نکته‌ی دیگر در مورد این کتاب، این است که در بعضی از توضیح صحنه‌هایی که در این متن نمایشی آمده، توصیف آب، دریا و امواج به چشم می‌خورد، ولی چگونگی نمایش این صحنه‌ها نیامده و حتا امکان دیداری آن‌ها هم در نظر گرفته نشده است.برای نمونه، در صفحه‌ی 48 کتاب، می‌خوانیم که «امواج شدت می‌گیرند و بانو و صیاد را در خود می‌بلعند و در تاریکی ناپدید می‌شوند» در صورتی‌که این نوع صحنه‌پردازی در نمایش، احتیاج به امکان‌های چندرسانه‌ای دارد.
با تمام این حرف‌ها، رئوف دشتی نقاش و نویسنده، جوان با استعدادی است که باز هم از او کارهای درخشانی را خواهیم دید.
«با شروع صحبت‌های بانو امواج فروکش می‌کنند و صیاد را در خود می‌بلعند – اکنون دیگر خبری از امواج دریا نیست – بانو یکه و تنها نشسته است – چشمانش را به‌آهستگی باز می‌کند – مرد سراسیمه وارد می‌شود – بانو با دیدن او ضجه‌ای می‌کشد و بی‌حال به‌روی زمین می‌افتد.»

ولی می‌رویم برای انقلاب

«روزی می‌رسد
که دنبال شهری بگردی و پیدای‌اش نکنی
دنبال روستا بگردی و پیدای‌اش نکنی
جنگل را پیدا نکنی، رود را پیدا نکنی
آغوش زنت را پیدا نکنی
حتا دنبال خودت بگردی و پیدا نکنی
گوش‌هایت را پیدا نکنی
چشم‌هایت را پیدا نکنی
هیچ‌جا نروی، چون تمام راه‌ها به مرگ ختم می‌شود
در جا نمانی چون آن‌حا مرگ حاضر است
بهتر است جایی مخفی شوی
جایی که سربازها نباشند
مردم نباشند
آزمایشکاه‌ها نباشند
کارخانه‌ها نباشند
جایی که هیچ‌کس عجله نداشته باشد
بازجویی‌های سخت نباشد
قراردادهای جنگ نباشند
پیمان‌های صلح نباشند.
بهتر است جایی بروی که بچه‌ها روی زمین می‌دوند
جایی بر زمینی
که میان توده‌ابرهای مهلک معلق نباشند.»
این شعر را از مجموعه‌ی «از شاعران ناشناس» خواندیم. مجموعه‌ی «از شاعران ناشناس» با ترجمه‌ی نفیسه نواب‌پور، در پاییز 1389 توسط «خانه‌ی شاعران جهان» به خوانندگان عرضه شده است.
نفیسه نواب‌پور در مقدمه‌ی کتاب خود چنین می‌گوید که شعرهای این مجموعه شاید ارزش ادبی نداشته باشند، اما ارزش این شعرها به ناشناس بودن شاعران و حضورشان در خیابان‌های پاریس است.
و خیابان‌های پاریس درست همان‌جایی است که می‌توان صدای گام‌های انقلاب را از آن‌سمت شنید، البته شاید در گذشته چنین بوده است، ولی هنوز هم این فرانسه است که نطفه‌ی هر انقلاب را به بیضه می‌نشیند.
شعرهای این مجموعه را دانشجویان و کارگرانی سروده‌اند که در جریان‌های اعتراضی مِی شصت‌وهشت حضور داشتند و تمام آن ساعت‌ها و دقیقه‌ها را در کنار هم تجربه کردند.
درست چهل‌وچهار سال از مِی 1968 می‌گذرد، ماجرای مِی 68 در همان شهری که هیچ‌گاه نمی‌خوابد و هیچ‌گاه چراغ‌های آن خاموش نمی‌شود اتفاق افتاد؛ شهر کافه‌ها و روشنفکرهای بی‌حوصله و شراب‌های کهنه و همان پاریس سرخوشی‌ها و شادخواری‌ها و پاریس، همان شهری که همیشه خبر از رویدادی دیگرگونه می‌دهد.
پس از جنگ ویتنام و کشته شدن مارتین لوترکینگ، مبارز آمریکایی و در جریان عطش همیشگی آزادی، جنبش مِی 1968 با همیاری دانشجویان و بدنه‌ی جنبش کارگری، با ماهیتی چپ‌گرایانه در دل اروپا شکل گرفت. این جنبش با نارضایتی‌های دانشجویان نمود پیدا کرد، ولی پس از مدتی سایر بخش‌های اجتماعی به آن پیوستند و پیکره‌ی جنبش را شکل دادند و بعد هم در کشورهای دیگر گسترده شد.
پیش از مِی 1968، بیکاری فزاینده، کارگران را نگران کرده بود. درصد بیکاری آن‌قدر بالا رفت که صدای ژرژ پمپیدو نخست‌وزیر آن روزگار فرانسه را هم در آورد. اعتصاب‌های کارگری از کارخانه‌ها شروع شدند و خود را به قطارها، متروها و اتوبوس‌ها رساندند و پس از آن در هرجایی که بشود اعتصاب کرد، پخش شدند. نخستین اعتصاب عمومی شگفت‌انگیز در تاریخ جنبش کارگری فرانسه، همه‌جا را در نوردیده بود و در عمل، زیست اندام‌واره‌ی حاکمه را از کار انداخته بود. تمام این‌ها آغازی برای آفرینش در خیابان و کوچه و بر روی لب‌ها و به هر شکلی که می‌توانست و باید بود.
«عضو هیچ حزبی نیستم
بیست‌ساله‌ام
دندان‌درد دارم
سردرد دارم.
باتوم خورده به سرم،
زیاد.
دیشب دو یا سه روزنامه‌ی انگلیسی خواندم.
اثر جوهرهای خشکیده‌ی دژخیمان بود.
روی تن زیر بیست‌ساله‌ها.
…»

بیست‌وسه سال و سایه‌ی تردید

علی دشتی
متولد 11 فروردین‌ماه 1276 در کربلا، متوفی به تاریخ 26 دی‌ماه 1360. او از پژوهشگران، نویسندگان و گروه سیاستمدارانی بود که نزدیک به هفتاد سال، یکی از پیش‌قراولان دگرگونی‌های این دیار به شمار می‌رفت.
دشتی تحصیلات خود را از حوزه‌های علمیه‌ی نجف آغاز کرد، ولی این امر موجب توقف او در مذهب نشد. نویسنده‌ی «بیست‌وسه سال» علاوه‌بر زبان مادری، به عربی و فرانسه هم مسلط بود. او فعالیت روزنامه‌نگاری خود را در شیراز و با روزنامه‌ی «فارس» آغاز کرد و سپس در سال 1304 روزنامه‌ی «خلیج فارس» را خود بنیان نهاد. در سال‌های بعد به کار مطبوعاتی خود ادامه داد و روزنامه‌های جنجال‌برانگیزی چون «شفق سرخ» را پایه گذاشت. در آذر‌ماه ۱۳۲۰، هیات موسسان حرب عدالت را با همراهی جمال امامی، ابراهیم خواجه‌نوری و چند تن دیگر بنیان نهاد و تا سال ۱۳۲۷ فعالیت خود را در سایه‌ی این حزب ادامه داد. نخستین کتاب دشتی «ایام محبس» است که در آن به خاطرات زندان می‌پردازد و اتفاقن این کتاب، در زمان انتشار، با استقبال در خور توجهی روبه‌رو می‌شود..
ولی جنجالی که «بیست‌سه سال» به راه انداخت، از آن‌جهت بود که به‌کلی تمامیت اسلام را به‌عنوان دین مبتنی‌بر وحی مردود می‌دانست. این کتاب در ابتدا، بدون ذکر نام نویسنده به چاپ رسید. دشتی این کتاب را در سال ۱۳۱۱ نوشت، ولی تا سال ۱۳۲۶ نسبت به چاپ و نشر آن اقدام نکرد و درنهایت مراحل آماده‌سازی کتاب در بیروت انجام گرفت، زیرا در سال‌های ۱۳۵۰ تا ۱۳۵۶، حکومت شاهنشاهی از چاپ و انتشار هرگونه نوشتار مخالف دین جلوگیری به عمل می‌آورد. پس از انقلاب اسلامی، دشتی به گروه‌های مخالف حکومت جمهوری‌اسلامی، اجازه‌ی چاپ و انتشار «بیست‌وسه سال» را داد. در همین سال‌ها افرادی چون سید مصطفا طباطبایی و جعفر سبحانی تبریزی با نگارش کتاب‌هایی به نقد «بیست‌وسه سال» پرداختند، گرچه حجمه‌های مخالفان به این دو کتاب و راه معقول انتقاد ختم نشد.
لازم به ذکر است که دشتی در آذرماه ۱۳۶۰، به اتهام نوشتن کتاب «بیست‌وسه سال» دستگیر شد و اگرچه به‌دلیل کهولت سن و شکستگی پا آزاد شد، ولی چند روز بعد در 26 دی‌ماه ۱۳۶۰ در سن ۸۷ سالگی در تهران درگذشت.
شاید اگر گروه‌های اپوزیسیون در زمان حکومت پهلوی، نسبت به کتاب‌هایی چون «بیست‌وسه سال» به‌دلیل سبقه‌ی نویسنده‌ی اثر، موضع نداشتند و با کتاب آسان‌گیرتر مراوده برقرار می‌کردند، کتاب‌هایی از این دست می‌توانستند به‌جهت مستدل بودن و متانت علمی خود، راه را بر استیلای عوام‌فریبی دینی ببندند. نکته‌ی قابل توجه در این اثر انتقادی در مقایسه با سایر کتاب‌هایی که به بررسی اسلام پرداخته‌اند، این است که «بیست‌وسه سال» علی دشتی، نقدی ساختارمند نسبت به اسلام دارد که این نقد را با ابزارها یا همان کتاب و سنت مسلمانان پیش می‌برد و از تعصب و احساسی‌گری پرهیز می‌کند.
اکنون نسخه‌ی ویرایش‌شده‌ی «بیست‌وسه سال» توسط بهرام چوبینه پیش روی ماست که به‌جز پیشگفتار ویراستار اثر، پنج جستار علی دشتی و یک پیوست به قلم جواد وهاب‌زاده را نیز دربر می‌گیرد.
اکنون بخشی از کتاب را با هم می‌خوانیم:
«باید انصاف داد قرآن ابداعی است. سوره‌های مکی و کوچک سرشار از نیروی تعبیر و قوه‌ی اقناع، سبک تازه‌ای است در زبان عرب. جاری شدن آن از زبان مردی که خواندن و نوشتن نمی‌دانسته، درس نخوانده و برای کار ادب تربیتی ندیده است، موهبتی است کم‌نظیر و اگر از این لحاظ آن را معجزه گویند، بر خطا نرفته‌اند. آن دسته‌ای که قرآن را از حیث محتویات معجزه می‌خوانند بیشتر دچار اشکال می‌شوند. چیز تازه‌ای که دیگران نکفته باشند در آن نیست. تمام دستورهای اخلاقی قرآن از امور مسلم و رایج است. قصص آن مقتبس از اخبار و روایات یهود و ترسایان است که حضرت محمد در ضمن سفرهای شام و بحث و مذاکره با احبار و راهبان و بازماندگان عاد و ثمود فراگرفته و در قرآن به همان شکل یا با اندک انحراف‌هایی بازگو کرده است.»