خوراک کودکی

کتابخوانی و ایجاد علاقه‌مندی به کتاب و مطالعه از مواردی است که باید از زمان کودکی در فرد نهادینه شود و با او رشد کند تا به عادتی هر روزه تبدیل شود. هر فرد بدون در نظر گرفتن حوزه‌ی کاری و سواد آکادمیک، باید دارای سطح متناسب و استانداردی از آگاهی و محفوظات ذهنی باشد تا این سطح ضمن بالا بردن میانگین دانش و خردورزی جمعی، به شخص مورد نظر نیز در زندگی روزمره یاری رساند. در این راستا، بدنه‌ی هر جامعه به‌ویژه نهادهای فرهنگ‌ساز هستند که وظیفه‌ی برنامه‌ریزی و تهیه‌ی خوراک فرهنگی را بر عهده دارند.
حال در این رهگذر چه از سوی نهادهای فرهنگ‌ساز و چه از سوی والدین و کسانی که سرپرستی کودکان و وظیفه‌ی آموزش و پرورش ایشان را برعهده دارند، توجه به ضرورت برنامه‌ریزی و سامان‌دهی خوراک ذهنی و آذوقه‌ی کتاب کودک در سبد نیازمندی­های این قشر باید در نظر گرفته شود. اگرچه ضرورت توجه به مبحث کتاب و کتابخوانی کودکان حیاتی است، ولی از سوی دیگر، آن‌چه به‌عنوان جیره‌ی فرهنگی کودک برای او تهیه دیده می‌شود از اهمیت بیشتری برخوردار است.
با نگاهی گذرا به بازار رسمی کتاب و محصولات فرهنگی حوزه‌ی کودک در ایران، نظاره‌گر این واقعیت خواهیم بود که به‌جز چند ناشر انگشت‌شمار که همواره و از آغاز فعالیت خود، اصل را بر اولویت کودک گذاشته‌اند و با آگاهی و احاطه به این حوزه پیش رفته‌اند، ولی با کمال تاسف اغلب قریب به اتفاق ناشرانی که در این حوزه کار می‌کنند، اهمیت کودک و خوراک فرهنگی او را در انتهای فهرست اولویت‌های خود قرار می‌دهند و بیشتر این ناشران بدون دانش و تجربه‌ی کافی، در حوزه‌ای چنین خطیر مشغول هستند بدون این‌که به مسئولیت کاری خود واقف باشند.
باری، در این زمانه که رایانه‌های خانگی همه‌جا را پر کرده‌اند و هر کودک از آغاز تولد خود با مظاهر تکنولوژی رویارویی دارد و از همان ابتدا شیوه‌ی کار با هر وسیله‌ی تکنولوژیک را به‌خوبی فرا می‌گیرد، محدود کردن خوراک فرهنگی کودک به شکلی خاص در شمایل کلاسیک آن بیهوده است و علاوه‌بر آن، بازخورد کافی را برای جذب کودک این‌زمانی ندارد. انتظار می‌رفت با توجه به اوضاع ناامیدکننده‌ی بازار کتاب رسمی در ایران و با در نظر گرفتن قابلیت‌های فوق‌العاده‌ی فضای مجازی و دیجیتال، اقبال تولیدکنندگان و نویسندگان کودک به این ساحت جدید بیشتر از میزان تاسف‌باری باشد که در حال حاضر با آن روبه‌رو هستیم. در حال حاضر به‌جز چند کتاب آموزشی قابل قبول به زبان ساده برای کودکان، نسخه‌ی پی‌دی‌اف چند جلد از کتاب‌های هری پاتر و چندین کتاب کم‌مایه‌ی پراکنده در این‌سو و آن‌سوی دنیای سایبری، هیچ تلاش قابل اشاره‌ای در حوزه‌ی کتاب کودک و فعالیت رسانه‌ای در این راستا وجود ندارد درصورتی‌که این فضای به‌وجودآمده بهترین گزینه برای ایجاد عادت خواندن و فعالیت فکری برای نسل فرداست.

ضرورت توسعه‌ی امکان

سال‌ها از آن زمان گذشته است که روی صفحه‌های پاپیروس افاضات شاهان و بزرگان را می‌نوشتند و یا روی پوست حیوان‌ها نامه می‌نگاشتند و به دست پیک می‌سپردند. جلوتر که بیاییم کاتبان و نسخه‌پردازان از دل تاریخ سربر می‌آورند و آرام‌آرام متن‌ها و کتاب‌ها گسترده‌تر می‌شوند تا برسیم به حروف سربی و چاپخانه‌های قدیم. پس از آن هم چاپ دیجیتال از راه می‌رسد و با یاری نرم‌افزارهای صفحه‌بندی و نسخه‌پردازی کتاب، بسیاری از موانع را از پیش پا برمی‌دارد، ولی اکنون که در عصر ارتباطات به سر می‌بریم و کتاب در قامتی دیگر رخ می‌نماید، صحبت از دنیای نوشتار و کتاب صحبت دیگری است.
از آمدن نخستین ماشین چاپ تاکنون، صنعت نشر رشد خیره‌کننده‌ای داشته است و در پی و به‌تبع آن، حوزه‌ی کتاب و بازار آن نیز دگرگون شده و سطح وسیع‌تری از اجتماع را به خود جذب کرده است. در گذشته کتابخانه‌های بزرگ و جامع، به‌خصوص در کشورهای اروپایی، از آن ثروتمندان و مالکان زمین و صاحبان طبقه‌ی اجتماعی خاص بوده است و این مساله، علم را در حلقه‌ی بسته‌ای محدود می‌کرد، ولی همیشه صنعت راهکاری در چنته دارد. در اروپا با رشد طبقه‌ی صنعتگر و با اهمیت پیدا کردن کار ایشان در چرخه‌ی تولید فئودالی، کم‌کم صنعت راه‌هایی را برای شکستن انحصار بسیاری از تسهیلات انحصاری در دست اشراف باز کرد. از دل این طبقه که بعدها طبقه‌ی بورژوا را به عرصه آورد، پیشنهادهایی برای گسترش عرصه در جهت رضایت متقاضی ایجاد شد و آن تولید ماشین‌هایی به‌منظور تکثیر بیشتر متون بود.درهرحال، از آن زمان تا به حال صنعت و تکنولوژی نشر، راه پرشتابی را طی کرده است و در این عصر که ما در آن به سر می‌بریم، تکنولوژی در قامتی دیگر به یاری اهل کتاب و مطالعه آمده است. استفاده از ابزارهای جانبی و نوآورانه برای تولید، نشر، پخش و خواندن کتاب، کتاب و نوشتار را از شکل کلاسیک و منقضی خود جدا کرده و به متن و نوشتار و کتاب‌بودگی شرایط خلق و موجودیت دیگرگونه‌ای را اهدا کرده است که باعث شده است تا کتاب هرچه بیشتر به روزمره و لحظه‌های ما سرک بکشد.
با همه‌گیر شدن اینترنت، تولید و نشر نوشتار در سطح فضای مجازی، موقعیت منحصربه‌فردی را برای خلق اندیشه پیش روی نهاد. در پی توسعه‌ی این امکان، ابزار و شیوه‌های نشر نوشتار جدی‌تر، وارد معرکه‌ی مخاطب و نویسنده شدند، به‌گونه‌ای که راهی که با صفحه‌های اچ‌تی‌ام‌ال ساده شروع شد، حالا برای خود صاحتی دست‌وپا کرده است و اندیشمندان حوزه‌ی خود را دارد تا پیرامون نوشتار فرامکان (Hyper Space) و موقعیت‌های خلاقانه‌ی حضور در فضای مجازی، نوشتار چندمنظوره و مغوله‌هایی از این دست به کنکاش و تولید اندیشه بپردازند. واقعیت این است که حوزه‌ی نوشتار در عصر حاضر، پیشنهادهایی را برای ما دارد که شاید تا به این زمان امکان بروز و یا اندیشیدن به آن‌ها هم وجود نداشته است، ولی پیشرفت هرروزه‌ی این حوزه، افقی را در برابر دیدگان می‌گشاید که می‌توان به آن به‌عنوان ابزاری بیش از یک تسهیل‌کننده‌ی صرف و بازتولیدکننده‌ی کتاب و نوشتار کلاسیک نگاه کرد و به این نحو چشم‌انداز زبان و دامنه‌ی امکان ارتباطی را گسترش داد و زبان را از چنبره و انحصار کتابت یک‌بعدی و کهن، به رهایی در مکان و زمان رسانید.

با کتابخانه‌ی دولت‌آبادی، این‌بار در فضای مجازی

صدیقه دولت‌آبادی متولد 1255، از زنان برابری‌خواه و فعال در جنبش زنان ایران بوده است كه هم‌زمان با دوران مشروطه نهادهای ماندگاری را برای زنان ایرانی به جا گذاشت. وی در طول هشتادوپنج سال زندگی پربارش، نخستین مدرسه‌ی دخترانه در اصفهان، نخستین نشریه و نخستین كتابخانه برای زنان را تاسیس كرد.
کتابخانه‌ی دیجیتال صدیقه دولت‌آبادی با هدف جمع‌آوری مجموعه‌ی کتاب‌های حوزه‌ی زنان، هم‌زمان با هشتم مارس ۱۳۹۰ و روز جهانی زن، کار خود را آغاز کرد. کتابخانه‌ی تحت وب صدیقه دولت‌آبادی، برای علاقه‌مندان حوزه‌ی حقوق زنان و تاریخچه‌ی جنبش‌های زنان، مجالی را فراهم می‌آورد تا بدون محدودیت‌های مکانی به آثار ارزشمندی در این زمینه دسترسی پیدا کنند. این کتابخانه که پیش از این در سال 1383 به‌همت «مرکز فرهنگی زنان» تاسیس شد، سنگ بنایش در مراسم هشتم مارس 1381 گذاشته شد و سرانجام کتابخانه در زمستان 1383 با امکانات محدود و تلاش فراوان آغاز به کار کرد، ولی متاسفانه در اردیبهشت‌ماه 1390 با پلمپ شدن این مرکز فرهنگی، فعالیت آن نیز پایان یافت.
کتابخانه‌ی صدیقه دولت‌آبادی صرفن محلی برای جمع‌آوری کتاب‌های مربوط به حوزه‌ی زنان نبود، بلکه مجالی را فراهم می‌آورد تا زنان و مردان برابری‌خواه گرد هم آیند و برنامه‌های حاشیه‌ای دیگری را نیز مدیریت کنند که از آن جمله می‌توان به جایزه‌ی سالیانه‌ای با نام صدیقه دولت‌آبادی اشاره کرد. این جایزه هر ساله به بهترین اثر پژوهشی در حوزه‌ی زنان اختصاص داده می‌شد. در این کتابخانه به‌جز کتاب‌هایی در حوزه‌ی ادبیات و مطالعات زنان، مجموعه‌ی ارزشمندی از مجله‌ها، مقاله‌ها و مواد سمعی و بصری در این زمینه موجود بود که علاوه بر زبان فارسی، به زبان‌های دیگری مانند انگلیسی، عربی، فرانسه و آلمانی جمع‌آوری شده بودند.
پس از ناامیدی از گشایش مجدد کتابخانه، هیات امنا تصمیم به گشایش آن، این‌بار در فضای مجازی گرفت. تلاش‌گران این حوزه، یکی از ضعف‌ها و محدودیت‌های کتابخانه‌ی مجازی را عدم دسترسی به بخش عظیمی از منابع چاپی دانسته‌اند. شاید بتوان با همین نگاه، این مساله را یکی از نقاط قوت دانست، چراکه اگرچه دسترسی به تعدادی از منابع محدود می‌شود، ولی از سویی می‌توان با تحت وب کردن منابع چاپی به گسترش آن‌ها یاری رسانید و از سوی دیگر، منابعی را به کتابخانه افزود که صرفن در دنیای مجازی امکان دسترسی به آن‌ها وجود دارد.

درهرحال، حضور کتابخانه‌هایی از این دست، با پشتوانه‌ی تجربه و دانش مثال‌زدنی دست‌اندرکاران آن‌ها می‌تواند فضای مجازی را به محلی غنی‌تر برای هر علاقه‌مندی در هر گوشه‌ی دنیا تبدیل کند.

کتابخانه ی دولت شاهی

ورود به کتاب‌خانه

با گسترده شدن دنیای مجازی و با فراگیر شدن استفاده از اینترنت، حجم داده‌های نوشتاری بر روی این شبکه‌ی جهانی روزبه‌روز گسترش یافته است؛ تا آن‌جا که و‌‌ب‌سایت‌هایی به انتشار جدی کتاب‌های ارزشمند دست زده‌اند، وب‌سایت‌هایی فروش کتاب­ها را در دستور کار خود قرار داده‌اند، گروهی دیگر از آن‌ها در نشر مقاله‌ها، دانشنامه‌ها و کتابخانه‌های آن‌لاین به شهرت رسیده‌اند و تعدادی در حکم نشرهای تخصصی در حوزه‌های مختلف چون ادبیات، علوم انسانی یا رشته‌های هنری دست به فعالیت می‌زنند. گروهی در زمینه‌ی گونه‌ای از کتاب‌های الکترونیک فرامتن و فرارسانه‌ای فعال هستند که امکان چاپ کاغذی این نوع کتاب‌ها وجود ندارد و فقط مختص دنیای سایبری هستند، بعضی‌هایشان از آثار کلاسیک هر گوشه‌ای از جهان گنجینه‌ای را فراهم آورده‌اند که هرکس در هر گوشه‌ای از کره‌ی خاکی به فراخور علاقه‌ی خود، تنها با فشار چند دکمه، به آن‌ها دسترسی داشته باشد. همه‌ی این امکان‌ها اگر در برابر بوی خوش کتاب‌های قدیمی گذاشته شود، دریافته خواهد شد که شیرینی دسترسی آسوده به گنجینه‌ی عظیم نوشتاری سرتاسر کره‌ی خاکی و انتخاب خواندن، چاپ و نشر کتاب‌های دلخواه خود در چاپخانه‌ی خانگی، بوی دلپذیر آزادی را به ارمغان می‌آورد که بسی خوش‌تر است.
در این زمانه به‌همت کمپانی اپل برای همه‌گیر شدن آی‌پد در مدرسه‌ها و آموزشگاه‌ها، تخته‌سیاه‌های کوچک نوآموزان، دیگر به رویای سالیان دور تعلق دارد. از سوی دیگر، ورود ابزارهای استاندارد و مهربان با چشم، با استفاده‌ی آسان و امکانات خوب دسترسی و همچنین با توجه به حجم کم و آسانی جابه‌جایی، نیاز به کتاب‌های کاغذی هر روز کمرنگ‌تر می‌شود و از سوی دیگر، هر روز گونه‌های بهتری از ابزار موجود در بازار توسط کمپانی‌های رقیب در اختیار مصرف‌کنندگان قرار می‌گیرد.
و اما در ایران، قصه کمی متفاوت است؛ با وجود محدودیت‌های بی‌شمار و فرساینده‌ی روند نشر کتاب و توزیع آن در بین مخاطبان و با توجه به نبود چاپ‌های جدید از برخی کتاب‌ها با وجود پرطرفداران بودن آن‌ها، کتاب‌های الکترونیکی به‌ویژه در میان نویسندگان نسل جوان و تازه‌نفس، اهمیت بیشتری پیدا کرده‌ است و از طرف دیگر، پیشرفت نشر این کتاب‌ها، موجب شده است تا گروه‌هایی که در عرصه‌ی فرهنگی ایران مشروعیت و پذیرش ندارند نیز فرآورده‌های ادبی و فرهنگی خود را به دست مخاطبان خود برسانند. شاید مهم‌ترین مزیت این روند، برداشته شدن سانسورهای گونه‌گون از جمله سانسور خود نویسنده بر نوشتار باشد. مزیت این چرخه هرچه که باشد، حوزه‌ی قابل توجهی را به خود اختصاص داده است که به‌آسانی نمی‌توان از کنارش گذر کرد.
این‌که گروهی از مردم و به‌ویژه نسل پیشین اهل کتاب، هنوز نسبت به کتاب‌های کاغذی نوستالژی دارند و حاضر به استفاده از تکنولوژی‌های جایگزین نیستند، به قیمت قطع هزاران درخت و صرف ساعت‌ها وقت تمام می‌شود و همچنین روند انتقال کتاب از صاحب اثر به خواننده‌ی مشتاق را کندتر و باوسطه می‌کند، از سویی دیگر در کشوری چون ایران، حجم عظیمی از اندیشه و کلمه به محاق می‌رود.
متن‌های فارسی به هیات کتاب‌های الکترونیک پراکنده در دنیای مجازی، هنوز از سوی ادب‌دوستان فارسی‌زبان مورد توجه کافی قرار نگرفته‌اند. به‌طور قطع دلیل‌های متعددی برای این رفتار از سوی اهل اندیشه و فرهنگ وجود دارد، ولی هدف سلسله‌نوشته‌هایی زیر عنوان «کتابخانه‌ی کوچک من»، پرداختن به گستره‌ی در خور توجه کتاب‌های الکترونیکی فارسی‌زبان و معرفی آن‌ها به مخاطبان خوب رادیو کوچه است.