کتاب شدن

اگر بنا باشد تاریخ ادبیات فارسی را به دو بخش ادبیات زنانه (داستان و شعر) و ادبیات مردانه (داستان و شعر هم‌چنین) تقسیم کنیم و در نظر داشته باشیم که هنگام بیان این امر «شعر مردان» ترکیبی ناخوش می‌نماید اما شعر زنان و شناخت آن، حکایت از امری تاریخی و دردمندانه دارد که می‌توان نمود آن را در حذف نام شاعران زن از تذکره‌ها و سوزاندن کتاب ایشان و مواردی از این قبیل به یاد آورد، به‌تر و راحت‌تر می‌شود به معرفی آثاری که در سال‌های اخیر در حوزه‌ی شعر زنان، شاعران زن ایران و مباحث پیرامونی آن منتشر شده‌اند پرداخت و به تشریح و معرفی آن‌ها اقدام کرد.
«طاهره عین‌القضات»، «رابعه کعب قزداری» همان شاعری که در دوره‌ی سامانیان می‌زیست و نخستین شاعر زنی بود که در تذکره‌ها از او نام برده شد، در زمره‌ی شاعرانی هستند که به‌رغم استیلای نفس‌گیر ادبیات مردانه، خود را تا به این زمان امتداد داده‌اند و در طول تاریخ ادبیات فارسی، مورد دستبرد کم‌تری قرار گرفته‌اند که البته چگونگی و چرایی‌اش بر کسی معلوم نیست. از شاعران زن دیگری که می‌توان پیش از ورود به دوره‌ی شعر معاصر زنان از ایشان نام برد، «مهستی گنجوی» شاعر قرن یازده و دوازده میلادی است که بنا بر احتمال منقول، از دبیران دربار سلطان سنجر سلجوقی بوده است. پیش‌تر که بیاییم به «پروین اعتصامی، «ژاله قائم‌مقامی» و «فروغ فرخزاد» برمی‌خوریم و دیگرانی که زن بودند و شاعر اگرچه شاید همین دو مولفه کفایت نکند.
«کتاب‌شناسی شعر زنان» عنوان کتابی است که «مانا آقایی» (شاعر و مترجم جوان) تهیه و تدوین آن را انجام داده است. چاپ نخست این کتاب در تابستان 2007 میلادی (1386 خورشیدی) توسط انتشارات آلفایت ماکسیما مستقر در استکهلم هلند در 117 صفحه به چاپ رسیده است و هم‌اکنون نسخه‌ی الکترونیکی این کتاب خود را از مرزها گذرانده است و در اختیار خواننده‌ی خود قرار دارد. این کتاب، فهرست الفبایی زنان شاعر ایران را در برمی‌گیرد به این ترتیب که بازه‌ی زمانی مورد نظر خود را از آغاز سال 1320 تا پایان سال 1382 تعیین کرده است و بنا را بر صحبت از شاعران زنی گذاشته است که در این بازه‌ی زمانی در ایران و یا در خارج از ایران شعر خود را در قامت کتاب مجسم کرده‌اند. «کتاب‌شناسی شعر زنان» شامل دو بخش است که در بخش آغازین آن، فهرست نام شاعران به ترتیب حروف الفبا، نام اثر، نام ناشر، تاریخ انتشار کتاب و تعداد صفحه‌های آن آورده شده و در بخش دوم کتاب نیز فهرست عناوین کتاب‌های منتشرشده در داخل و خارج کشور آمده است و در پایان، منابع و ماخذ ذکر شده‌اند. در واقع مانا آقایی که تفحص در این زمینه را بر عهده گرفته است، برای در شمار آوردن زنان شاعر، شرطی حداقلی گذاشته و آن، این‌که کتاب ایشان الزامن به شکل معمول و رسمی چاپ کتاب، منتشر شده باشد حتا اگر فرآیند انتشار در خارج از ایران اتفاق افتاده باشد بنابراین در این کتاب‌شناسی از حوزه‌های دیگر نشر کتاب و شمایل‌های متفاوت کتاب‌بودگی خبری نیست. در هر حال، جدای از این‌که در زمانه‌ی حاضر مفهوم کتاب با توجه به شرایط متنوع نموداری آن در دنیای عینی، تغییر پیدا کرده، شایسته است در ویراست‌های بعدی «کتب‌شناسی شعر زنان» به این مهم توجه شود.