صاحبخانه شمایید / بخش دوم

شاید برای عده‌ای در حوزه‌ی کتاب، آن‌طور که انتظار می‌رود، کتاب و ماهیت آن یکی از اساسی‌ترین دغدغه‌های ایشان برای ورود به بستر این فعالیت باشد. در این حوزه کسان دیگری هم هستند که با دغدغه‌های گوناگون دیگری به این سو کشیده یا کشانیده می‌شوند. برای ورود این افراد به حوزه‌ی کتاب می‌توان دلایل زیادی را یافت. این دلایل می‌توانند گستره‌ی وسیعی را دربر گیرند. می‌توان این فهرست را با دلیل‌ها و دغدغه‌های ساده آغاز کرد، به دلیل‌های موازی رسید و درنهایت اگر دقیق‌تر شویم، دلیل‌هایی را خواهیم یافت که شاید بتوانند ریشه‌ی بسیاری از مسایل را بنمایانند. بنا بر هر دلیلی و در هر رسته‌ای که تصور کنید، چه آن‌هایی که دغدغه‌ی کتاب دارند و چه آن‌هایی که دغدغه‌های پسند و ناپسند دیگری را پیش روی نهاده‌اند، در این میان، افرادی را می‌توان سراغ گرفت که کم یا زیاد اخلاق حرفه‌ای و حتا اخلاق انسانی را زیر پا می‌گذارند. بگذارید دقیق شویم و کلمه‌ها را بدون ملاحظه به کار بریم چراکه اگر همین امروز به این مهم همت نگماریم، فردایی می‌رسد که کار، بیش از آن‌چیزی که به دیده می‌آید، از کار گذشته است.
همان‌طور که در بخش نخست هم به این موضوع اشاره شد، رفتارهای غیر حرفه‌ای در حوزه‌ی نشر و پخش الکترونیک اگرچه گاهی به دلایل کیفیت این حوزه، منحصر به این حوزه می‌مانند ولی در مجموع نوظهور و بی‌سابقه هم نیستند. همان‌طور که در فضاهای دیگر ِمربوط به حوزه‌ی کتاب، زیر پا گذاشتن اخلاق حرفه‌ای این حوزه رفتار معمولی شده است و البته هر فرد یا گروهی آن‌ها را بنا بر رویکرد خود به کار می‌گیرد، این رفتارها به حوزه‌ی نشر و پخش سایبری هم کشانیده شده است. اهمیت کارشکنی و نادیده گرفتن اخلاق حرفه‌ای در فضای مجازی، از آن‌جهت ضرورت توجه دو چندانی را می‌طلبد که این حوزه هنوز در ایران چه به لحاظ حقوقی و چه به لحاظ اعتباری، دارای جایگاه درخوری نیست و مطمئنن نمی‌توان بنابر در نظر گرفتن سویه‌های ویژه‌ای از سودجویی یا سوداگری، همان‌طور که در حوزه‌ی نشر رسمی عده‌ای را به خود مشغول کرده است، به آن نزدیک شد مگر سویه‌های ثانویه‌ای در میان باشد که از قضا ریشه‌ای‌تر و دارای اهمیت بیشتری هستند. فضای مجازی به‌واسطه‌ی امکان‌های بالقوه‌ای که دارد و همچنین به‌دلیل عدم رسمیت آن در ایران، می‌تواند محل سوءاستفاده و کارشکنی‌های محتمل و غیر محتمل زیادی باشد. حال امکان سوءاستفاده‌ی همیشگی در حوزه‌ی اندیشه را به‌واسطه‌ی بسته بودن فضای زیست و تبادل آن نیز بر مورد نخست بیفزایید، مساله‌ی فرهنگی ما هم مزید بر علت می‌شود و از سوی دیگر، خود حضور مجازی و افزون بر آن، حضورهای مجازی مستعار و موازی را هم در نظر آورید و سپس به آن دسترسی‌های ناهمگون به فضای نت به‌واسطه‌ی محدودیت دسترسی در درون مرزهای ایران را هم اضافه کنید. باز هم می‌توان مواردی را بر این فهرست افزود ولی مساله‌ی حاضر طرح فهرستی از موارد محتمل به‌جهت شیوع بی‌قانونی و بی‌نظمی در حوزه‌ی نشر الکترونیک نیست بلکه سخن بر سر این است که به‌راستی چه کسانی از این آشفتگی سود می‌برند. بهتر است خوشبینی را کنار بگذاریم تا بتوانیم واقعیت خطیر موجود را بهتر درک کنیم.
از سوی دیگر باید روزی به این نتیجه‌ی مهم دست یافت که ضرورت دارد تا دیر یا زود امید و انتظار را از جانب نهادهای قدرت برای نظارت برگردانیم و مسئولیت و وظیفه‌ی به‌تعویق‌افتاده‌ی خود را نسبت به خود و نسبت به دیگری بپذیریم. آن‌گاه است که شاید یکی از حلقه‌های گم‌شده‌ی طرح این مساله را پیدا کرده باشیم. این نکته به‌قدری جدی است که می‌تواند رویکرد فرهنگی یک نسل را نسبت به محتوای اخلاقی مورد استفاده‌اش دگرگون کند. طرح این دیدگاه همراه با خوش‌بینی یا امیدواری کاذب نیست. دلیلش را می‌توان در تغییرهای اندک ولی کارسازی ردیابی کرد که توانسته‌اند تاثیرهای چاره‌گری بر امور بگذارند.

صاحبخانه شمایید / بخش نخست

باقر کتابدار یکی از افرادی است که سال‌هاست در حوزه‌ی معرفی و پخش کتاب‌های الکترونیک فعال است. او در تلاش است تا فارغ از سلیقه‌ی شخصی خود کتاب‌هایی را در اختیار دوستداران کتاب قرار دهد که کم‌تر به آن‌ها دسترسی پیدا می‌کنند یا کتاب‌هایی را معرفی کند که فرصت پخش و خوانش محدودتری دارند. در این میان هستند کسانی که بیش از دغدغه‌ی کتاب و کتاب‌خوانی و گسترش حوزه‌ی نشر در فضای اینترنت، به فکر نام و آوازه‌ی خود هستند. ایشان فارغ از این‌که فضای مجازی را فرصت مناسبی برای فعالیت سالم در حوزه‌ی نشر بدانند و از این فضای آزاد برای رهایی از بند سانسور حکومتی استفاده کنند، متصور هستند که این صحنه هم نیازمند تصاحب بی‌چون و چرای آن‌هاست. این افراد حتا به خود زحمت فعالیت در این زمینه را هم نمی‌دهند و فعالیت‌هایی را دنبال می‌کنند که اغلب از ایشان در حوزه‌ی غیر مجازی هم دیده شده است و یا انتظار می‌رود. قضیه صرفن به بازنشر یا پخش و توزیع چند کتاب مربوط نمی‌شود بلکه بسیار دیده شده است که این افراد سودجو بنا بر هر دلیل شخصی یا محفلی، با حذف لگو و مشخصات کتاب‌ها مدعی نشر آن‌ها شده‌اند. اگر امکان کتاب‌های الکترونیک پدیده‌ای تازه است ولی واقعیت این است که زیر پا گذاشتن قوانین کپی‌رایت به هر دلیلی موضوع تازه‌ای نیست. حوزه‌ی اینترنت و نشر کتاب در آن، صرفن مجالی برای تنفس در دنیای بدون سانسور و آزاد نیست حتا کشورهایی که از آزادی نشر نیز برخوردار هستند در این حوزه پیشگام‌اند چراکه این حوزه‌ فارغ از تمام مسایل، گونه‌ی دیگری از کتاب‌بودگی را پیش رو می‌نشاند و تاسف‌بار این‌که این محیط هم به دلایلی از خط و مشی اخلاقی نشر خارج شده است.
فضای بسته‌ی ایران چه در حوزه‌ی اندیشه و چه در حوزه‌ی تبادل آن، همواره مستعد سوءاستفاده‌ی کسانی است که راه‌های دور زدن را خوب بلدند و به‌خوبی آموخته‌اند که در هر فضایی منفعت خود را تعمین کنند. فضای آشفته‌ی داخلی، سختگیری‌های وزارت ارشاد، خانه‌نشینی و خاموشی گروهی از نویسندگان و متفکران، جدی‌گرفته نشدن فضای مجازی به‌عنوان آوردگاهی برای بیان اندیشه توسط پاره‌ای از اهل قلم و خوانندگان کتاب، کمبود کار منسجم و تشکل‌های سازمان‌یافته در این حوزه، نبود استانداردهای کیفی و کمی و هم‌چنین قوانین لازم و از دیگر سو، نبود نظارت بر حوزه‌ی نشر و پخش کتاب و بسیاری از موارد دیگر که گروهی از آن‌ها خاص شرایط رکود اجتماعی است، دست به دست هم داده‌اند تا گوشه‌ای از کار را کسانی بگیرند که دغدغه‌ای در حوزه‌ی کتاب ندارند. این‌که این افراد چرا به این حوزه ورود می‌کنند خود بحث دیگری است که آسیب‌شناسی ویژه‌ی خود را می‌طلبد. واقعیت این است که نادیده‌ گرفتن حق مولف و پس از آن حق ناشر، آن هم در فضای مجازی بیش از آن‌که یک معضل حقوقی باشد یک معضل فرهنگی است و باید ریشه‌یابی شود و اگر غیر از این باشد، این دریچه‌ی تنفس ِهرازگاهی را هم از دست خواهیم داد. پایگاه نشر و پخش الکترونیک برای هر ایرانی در هر نقطه‌ای از جهان، فقط یک پایگاه منحصر به پخش گونه‌ای از کتاب نیست بلکه ارزشمندی بالاتری دارد. این پایگاه برای هر یک از ما حکم شاه‌راهی را دارد که می‌تواند حیات رو به زوال زیست فرهنگی و اندیشگانی‌مان را بهبود بخشد چراکه این مسیر از قلب اندیشه‌ای می‌گذرد که تلاش برای بستن راهش بی‌وقفه و سازمان‌یافته بوده است و هنوز هم ادامه دارد. خارج از تمام این‌ها اگر قرار باشد در بخش کتاب و حوزه‌ی فرهنگی که خواستگاه اندیشه‌ورزی و تعقل است چنین رویکردهایی گسترش یابد دیگر نمی‌توان انتظاری از ساحت‌های دیگر داشت.